مفهوم نخبگان برای درک چگونگی عملکرد قدرت و نفوذ در جامعه، محوری است. در جامعهشناسی، نخبگان معمولاً به عنوان گروه کوچکی از افراد یا نهادها تعریف میشوند که قدرت، ثروت یا اعتبار قابل توجهی دارند و اغلب جهت سیاسی، اقتصادی و فرهنگی جامعه را تعیین میکنند.
سایت (sociology.Institute) با بهرهگیری از نظریههای جامعهشناسی کلاسیک و مدرن، تعریف و ویژگیهای نخبگان را بررسی میکند.
همچنین به نظریه پارتو در مورد گردش نخبگان و تمایز بین نخبگان حاکم و غیرحکومتی خواهیم پرداخت و پیامدهای این ایدهها را برای ساختار و تغییر اجتماعی بررسی خواهیم کرد.
ویژگی های نخبگان
برای درک بهتر نقش نخبگان، ضروری است که ویژگیهای تعیینکننده آنها را شرح دهیم:
تمرکز قدرت: نخبگان نفوذ قابل توجهی بر تصمیمات کلیدی، چه در سیاست، اقتصاد یا فرهنگ، دارند.
دسترسی به منابع: آنها مقادیر زیادی از ثروت مادی، اطلاعات و شبکههایی را که جایگاه آنها را تقویت میکند، کنترل میکنند.
انسجام اجتماعی: نخبگان اغلب شبکههای محکمی تشکیل میدهند که آنها را قادر میسازد موقعیت و نفوذ خود را حفظ کنند.
ادغام نهادی: آنها عمیقاً در نهادها جای گرفتهاند و سیاستها و هنجارها را متناسب با منافع خود شکل میدهند.
انحصارگرایی: ورود به حلقههای نخبگان اغلب محدود است و هویت و قدرت متمایز گروه را حفظ میکند.
نظریه گردش نخبگان پارتو
ویلفردو پارتو ایده «گردش نخبگان» را برای توضیح چگونگی تکامل پویایی قدرت در طول زمان معرفی کرد.
به گفته پارتو، نخبگان یک گروه ایستا نیستند، بلکه گروهی هستند که به صورت دورهای تجدید میشوند.
این تجدید با ظهور افراد یا گروههای جدید با مهارتها و ویژگیهای لازم برای به چالش کشیدن و جایگزینی نخبگان موجود رخ میدهد.
پارتو دو نوع اصلی از نخبگان را شناسایی کرد:
شیرها: این نخبگان برای حفظ موقعیت خود به زور، سنت و اقتدار متکی هستند. آنها اغلب محافظهکار هستند و ثبات و نظم را در اولویت قرار میدهند.
روباهها: این نخبگان با حیلهگری، نوآوری و سازگاری مشخص میشوند. آنها از دیپلماسی، دستکاری و استراتژی برای دستیابی به اهداف خود استفاده میکنند.
گردش نخبگان زمانی اتفاق میافتد که یک نوع از نخبگان دیگر موثر نباشد یا مشروعیت خود را از دست بدهد و به دیگری اجازه ظهور دهد.
به عنوان مثال، در مواقع بحران یا آشوب اجتماعی، «روباهها» ممکن است با ارائه راهحلها و استراتژیهای جدید جایگزین «شیرها» شوند.
این تجدید مداوم به توضیح این موضوع کمک میکند که چرا جوامع حتی در سیستمهای سلسله مراتبی، پویا و قادر به تغییر باقی میمانند.
پیامدهای نظریه پارتو
نظریه پارتو، تغییرات اجتنابناپذیر در ساختارهای قدرت را برجسته میکند و چگونگی مدیریت ثبات و تغییر در جوامع را روشن میسازد.
این نظریه نشان میدهد که اگرچه نخبگان ممکن است تثبیتشده به نظر برسند، اما جایگاه آنها همیشه در معرض چالش از سوی گروهها یا افراد نوظهور است.
این فرآیند پویا تضمین میکند که هیچ گروه واحدی نمیتواند قدرت را به طور نامحدود در انحصار خود داشته باشد، و لزوماً به برابری یا حکومت دموکراتیک منجر شود.
انتقادات
در حالی که مفهوم نخبگان همچنان در نظریه جامعهشناسی جایگاه محوری دارد، با انتقاداتی نیز روبرو شده است.
برخی معتقدند که تمرکز بر نخبگان، عاملیت افراد عادی و جنبشهای مردمی را نادیده میگیرد.
برخی دیگر خاطرنشان میکنند که این مفهوم میتواند بیش از حد سادهانگارانه باشد و نتواند ظرافتهای قدرت را در جوامع به طور فزاینده پیچیده و به هم پیوسته به تصویر بکشد.
با این وجود، مطالعه نخبگان امروزه بسیار مرتبط است، زیرا نابرابری اقتصادی، قطببندی سیاسی و بحرانهای جهانی، تمرکز قدرت در دست عدهای معدود را برجسته میکند. درک پویایی قدرت نخبگان میتواند به جوامع کمک کند تا به مسائل نابرابری، نمایندگی و پاسخگویی بپردازند.
منبع:
