آزادی بیان یکی از بنیادیترین حقوق انسانی است، اما درست در همان نقطهای که این آزادی با حقوق دیگران و امنیت جامعه برخورد میکند، مرزها و پرسشها آغاز میشوند.
از دیدگاه فلسفی، آزادیِ بیان یعنی توانایی اظهار نظر بدون ترس از مجازات، اما هیچ فیلسوف عاقلی آن را مطلق ندانسته است.
جان استوارت میل در رسالهی دربارهی آزادی تاکید میکند که بیان باید تا جایی آزاد باشد که به دیگران آسیب واقعی نرساند؛ یعنی آزادی اندیشه و گفتار نباید موجب تحقیر، تحریک خشونت یا ترویج نفرت شود.
از این منظر، آزادیِ بیان نه به معنای حذف محدودیت، بلکه یافتن نقطهی تعادل میان حقِ سخن گفتن و مسئولیتِ اخلاقیِ سخن گفتن است.
در جوامع مدرن، این مرز با پرسشهای تازهای گره خورده است.
آیا انتشار اطلاعات نادرست در فضای مجازی نوعی آزادی بیان است یا تهدیدی برای عقل جمعی؟
آیا شوخیهای جنسیتی یا قومی در قالب طنز، زیر پوشش آزادی بیان قرار میگیرند یا مصداق بازتولید تبعیض است؟
جامعه قانونمند نمیتواند آزادی را بدون در نظر گرفتن پیامدهای واقعی آن حفظ کند، چون هر واژه قدرتی دارد که میتواند هم روشنگر باشد هم ویرانگر با این حال، خطر در سوی دیگر نیز وجود دارد از سوی دیگر محدود کردن آزادی بیان به نامِ حفظ نظم، ممکن است خود به ابزار سرکوب بدل شود.
حکومتها و نهادهای قدرتمند در طول تاریخ اغلب از «امنیت»، «اخلاق عمومی» یا «منافع ملی» بهعنوان بهانههایی برای کنترل سخن استفاده کردهاند.
فلسفه آزادی بیان دقیقاً در برابر این سوءاستفاده میایستد؛ زیرا باور دارد جامعهای که گفتوگو در آن خاموش شود، به تدریج از توانایی تفکر و اصلاح خود میافتد.
کمالِ یک جامعه در توان شنیدن صداهای مختلف نهفته است، حتی اگر برخی ناخوشایند باشند.
اما، این تحمل باید با سواد رسانهای و مسئولیتپذیری همراه شود تا از افراط و فریب جلوگیری کند.
درواقع، آزادی بیان حق است، ولی حقی مشروط به عقلانیت و احترام متقابل، باید بتوانیم میان نقد و تخریب، میان افشاگری و شایعهسازی، تمایز بگذاریم.
آزادیِ واقعی نه در حذف محدودیتها، بلکه در بلوغ فرهنگی جامعه تحقق مییابد، جایی که شهروندان توان تشخیص درست از غلط، و قدرت گفتوگو بدون نفرت را دارند.
مرز آزادی بیان مرز میان عقل و آشوب است؛ و تا زمانی که وجدان اخلاقی سخن را همراهی کند، این آزادی نه تهدید جامعه بلکه ضامن پویایی و حقیقت خواهد بود.
