سرکوب یک مفهوم بنیادی در تحلیل جامعهشناختی روابط قدرت، کنترل اجتماعی و حکومت نهادی است.
اگرچه اغلب از منظر روانشناختی به آن پرداخته میشود، جامعهشناسی سرکوب را در چارچوبهای وسیعتر تاریخی، سیاسی، اقتصادی و فرهنگی قرار میدهد.
این یک فرآیند چندوجهی است که بر نحوه اجرای هنجارهای اجتماعی، چگونگی محدود کردن مخالفت و چگونگی حفظ نظم اجتماعی تاثیر میگذارد.
این مقاله در پی آن است که کاوشی ظریف و مبتنی بر آموزش از سرکوب را در سطوح مختلف جامعه در اختیار خوانندگان دوره کارشناسی قرار دهد.
این مقاله بررسی میکند که چگونه سرکوب نهادینه، مشروعیت یافته و درونی میشود و رابطه پویای بین سرکوب و مقاومت را بررسی میکند.
با مطالعه این مقاله دانشجویان به ابزارهای تحلیلی لازم برای درک یکی از پایدارترین ویژگیهای زندگی اجتماعی مجهز می شوند.
تعریف سرکوب از دیدگاه جامعه شناسی
از نظر جامعهشناسی، سرکوب به استراتژیها و سازوکارهای بیشماری – از آشکار تا نامحسوس – اشاره دارد که از طریق آنها بازیگران و نهادهای مسلط، چالشها را در برابر نظم اجتماعی حاکم محدود یا حذف میکنند.
سرکوب صرفاً عمل خاموش کردن مخالفت نیست، بلکه مجموعهای گستردهتر از رویههایی است که دانش را سازماندهی میکنند، ادراک را شکل میدهند و رفتار را تنظیم میکنند تا سلسله مراتب موجود را حفظ کنند.
ویژگی های سرکوب
- ماهیت سیستمی: سرکوب عمیقاً در بافت ساختاری جامعه ریشه دوانده است و از طریق سیستمهای اقتصادی، رژیمهای سیاسی، نهادهای فرهنگی و تعاملات روزمره آشکار میشود.
- میانجیگری نهادی: نهادهایی مانند دولت، قوه قضائیه، پلیس، سیستمهای آموزشی و رسانهها به عنوان مجاری برای اقدامات سرکوبگرانه عمل میکنند، که اغلب تحت پوشش بیطرفی یا بیطرفی انجام میشود.
- عادیسازی: از طریق تمرین مکرر و تقویت ایدئولوژیک، مکانیسمهای سرکوب عادی میشوند و اغلب به عنوان امری عادی یا از نظر اخلاقی ضروری تلقی میشوند.
- مشروعیتبخشی: اقدامات سرکوبگرانه به طور معمول با توسل به امنیت ملی، انسجام اجتماعی، نظم اخلاقی یا آموزههای مذهبی مشروعیت مییابند.
- انتقال بین نسلی: ایدئولوژیهای سرکوبگرانه از طریق خانواده، آموزش، مذهب و رسانهها منتقل میشوند و باعث ایجاد تداوم در نسلها میشوند.
- پنهانسازی ایدئولوژیک: سرکوب اغلب به عنوان خیرخواهی یا حمایت ظاهر میشود و ماهیت قهری خود را پنهان میکند.
اشکال سرکوب
سرکوب در حوزههای مختلف زندگی اجتماعی نمود پیدا میکند. درک این اشکال مختلف به روشن شدن این موضوع کمک میکند که این فرآیندها چقدر متنوع و عمیق هستند.
1- سرکوب سیاسی
سرکوب سیاسی طیف گستردهای از شیوهها را در بر میگیرد که با هدف سرکوب مخالفت سیاسی، مخالفان و اشکال جایگزین حکومت داری انجام میشود.
- شامل سانسور، نظارت، خشونت پلیس، زندانی کردن فعالان سیاسی، سرکوب حق رای و مشروعیتزدایی از سازمانهای جامعه مدنی میشود.
- اغلب با گفتمانهایی پیرامون تروریسم، امنیت ملی یا حفظ نظم عمومی توجیه میشود.
- نه تنها از طریق خشونت، بلکه از طریق ایجاد چارچوبهای قانونی که مخالفت را جرمانگاری کرده و مشارکت مدنی را تنظیم میکند، عمل میکند.
2- سرکوب اقتصادی
سرکوب اقتصادی به موانع سیستمی اشاره دارد که مانع توزیع عادلانه ثروت، فرصتها و قدرت اقتصادی میشوند.
- شامل سرکوب دستمزد، استثمار نیروی کار، وامهای تبعیضآمیز، جداسازی مسکن و فرسایش شبکههای تامین اجتماعی میشود.
- از طریق سیاستهای نئولیبرالی، رویههای سرمایهداری جهانی و اقدامات ریاضتی که به طور نامتناسبی بر جوامع حاشیهنشین تاثیر میگذارند، تقویت میشود.
- اغلب با نژاد، جنسیت و ملیت تلاقی میکند و اشکال پیچیدهای از محرومیت را ایجاد میکند.
3- سرکوب فرهنگی و ایدئولوژیک
این شکل از سرکوب شامل تحمیل هنجارهای فرهنگی غالب و به حاشیه راندن یا خاموش کردن هویتها، تاریخها و جهانبینیهای جایگزین است.
- از طریق بازنمایی رسانهای، محتوای آموزشی، ارتدکس مذهبی و سیاست زبانی اعمال میشود.
- بیانات فرهنگی اقلیتها را سرکوب میکند و معرفتشناسیهایی را که نظم غالب را به چالش میکشند، مشروعیتزدایی میکند.
- آرمانهای هژمونیک پیرامون جنسیت، تمایلات جنسی، نژاد و ملیت را ترویج میدهد که روابط قدرت موجود را حفظ میکنند.
4- سرکوب در زندگی روزمره
جامعهشناسانی مانند اروینگ گافمن و میشل فوکو تاکید کردهاند که سرکوب محدود به نهادهای بزرگ نیست، بلکه در جزئیات زندگی روزمره نیز اعمال میشود.
- شامل نظارت پلیسی بر رفتار، عملکرد جنسیتی و ابراز احساسات میشود.
- از طریق مکانیسمهای غیررسمی مانند شایعهپراکنی، تمسخر، طرد اجتماعی و نظارت همسالان بازتولید میشود.
- منجر به درونی شدن هنجارهای غالب و خودتنظیمی رفتار میشود.
منبع:
