نظریه دولت یوهان گوتفرید هردر

در طیف اندیشه سیاسی دهه 1790، درواقع یوهان گوتفرید هردر بیشترین قرابت را با مکتب رمانیتک اولیه دارد.

او با ایدئال های انسان گرایانه، دموکراتیک و اجتماع گرایانه رمانیتک های جوان و تحقیر امتیازات و فساد رژیم قدیم همدل بود.

اگرچه هردر از بسیاری ایدئال های لیبرال، همچون آزادی مطبوعات و آزادی عقیده، دفاع می کرد، گمراه کننده است که او را به معنای فنی یک لیبرال بدانیم، زیرا هردر هرگر این آموزه خاص لیبرال را نپذیرفت که هدف دولت صرفاً جلوگیری از آسیب رساندن شهروندان به یکدیگر است؛ در عوض تاکید کرد که دولت باید در ارتقای رفاه و خودتحقق بخشی تمام شهروندانش نقشی ایجابی داشته باشد و اگر چه هردر را غالباً در رده اندیشمندان محافظه کار جای داده اند، او همواره برداشت قیم مابانه از دولت را خوار می شمرد.

درواقع، هردر یکی از رادیکال ترین فیلسوفان سیاسی دهه 1790 بود.

او می خواست تمام مردم عادی از حق رای برخوردار باشند؛ انتظار پایان حکومت متمرکز دیوان سالاری را می کشید و تاکید می کرد که همگان در پیکره سیاسی باید حق داشته باشند تمام قوای انسانی خاص خود را بپرورانند.

از بین اندیشمندان سیاسی دهه 1790 تنها فیشته و فورستر به این اندازه رادیکال بودند.

علیرغم اهمیت یوهان گوتفرید هردر در مقام پدر ناسیونالیسم، تاریخ گرایی و رمانتیسم، او را به منزله اندیشمندی سیاسی دست کم گرفته و حتی به کناری نهاده اند.

اغلب گفته اند که سیاست علاقه اصلی او نبود و نگرشش در قبال آن نمایانگر بی طرفی فرهنگ وایمار است.

در تایید این دیدگاه معمولاً اشاره کرده اند که هردر نظریه دولت مفصلی به شیوه کانت، هابز یا روسو نپروراند.

این خوانش غیرسیاسی از هردر از دو مشکل رنج می برد، نخست این که دست به مصادره به مطلوب می زند. هردر از آن رو نتوانست نظریه دولتی بپروراند که منکر امکان وجود دولتی ایدئال بود.

او استدلال کرد که اگر انسان ها به روشنگری و خودآیینی کامل دست یابند، دولت را برخواهند انداخت؛ با این حال، در شرایط شب زده کنونی آنها دولت مقتضی وابسته به شرایط اقتصادی، جغرافیایی و آب و هوایی شان است.

بنابراین، دلیل این که هردر نظریه دولت نداشت، نه بی اعتنایی سیاسی، بلکه آنارشیسم یا تاریخ گرایی است.

با این حال، به زودی خواهیم دید که هردر نظریه مفصلی پیرامون شیوه اداره زندگی مردم بدون تشکیل یک دولت داشت.

دوم این که خوانش غیرسیاسی، بلندپروازی راهنما در پس تقریباً تمام نوشته های هردر را نادیده می گیرد: روشنگری یا آموزش مردم.

هردر تاکید می کرد که فلسفه نباید نظرورزی ای بی غرض، بلکه نیروی راهنما در پس هرگونه عمل انسانی باشد.

هدف اصلی فلسفه آموزش و روشنگری مردم است تا بتوانند خویشتن را بدون نظارت های ظالمانه قیم مابانه اداره کنند.

منبع:

بیزر، فردریک سی (1404)، روشنگری، انقلاب و رومانتیسم؛ پیدایش اندیشه سیاسی مدرن آلمانی (1800-1790)، ترجمه مسعود آذرفام، تهران: نشر نی، ص 339-338.