هایدگر تفسیر را این گونه تعریف می کند: «تفسیر، حل کردن امکاناتی است که فهم طرح افکنده است».
گفته هایدگر به این معناست که عملکرد فهم وضوح بخشیدن و روشن کردن هر آن چیزی است که در حیطه آگاهی آدمی وجود دارد.
آدمی معمولاً زمانی دست به تفسیر می زند که از قبل آنچه را می خواهد تفسیر کند، در اختیار داشته باشد.
هایدگر آنچه را ما در اختیار داریم قبلاً تذکر داده و نامش را جهان گذاشته است. بنابراین آنچه باید تفسیر شود، جهان است.
پیش فرض تفسیر، فهم مشترکی است که هایدگر نام آن را «پیش – ساخت تفسیر» می گذارد که خود به سه ساحت تقسیم می شود.
الف) تمامی تفاسیر با «پیش – داشت» که بعدها شوتز نام آن را «پس زمینه بدیهی» گذاشت، آغاز می شود.
هایدگر می نویسد: «در هر موردی تفسیر مبتنی است بر چیزی که ما از قبل در اختیار داشته ایم. تفسیر همان تلایم فهم است در کلیتی دخیل می گردد که از قبل فهمیده شده است».
این پیش زمینه از قبل بر قلمرو موردنظر مسلط است و از قبل شیوه های ممکن پرسشگری را معین می سازد.
ب) تمامی تفاسیر نیازمند پیش بینی هستند و ما برای تفسیر کردن نیازمندیم که چگونگی ورود به مسئله را مشخص کنیم و منظری در دست داشته باشیم که به کمک آن به کار تفسیر بپردازیم.
هایدگر می نویسد: «ما نیازمند نقطه نظری هستیم که آنچه را فهمیده ایم و قرار است آن را تفسیر کنیم، ثبات بخشد. هر تفسیری مبتنی است بر چیزی که پیشاپیش آن را می بینیم و نام آن را پیش – بینی است».
ج) تمامی تفاسیر نیازمند پیش – درک اند. از نظر هایدگر مفسر از قبل انتظاراتی در مورد نتیجه ای که می خواهد به آن برسد دارد، این انتظارات «پیش – درک» اویند.
وی می نویسد: «در تفسیر از قبل باید شیوه درک آنچه را باید درک نمود معین کرد، آیا هدف، درک تمامی مطلب است یا بخشی از آن. بنابراین تفسیر مبتنی است بر آنچه ما از پیش درک نموده ایم.
گفته های هایدگر درباره «پیش – ساخت های تفسیر»، راه حل وجودی اوست به مسئله قدیمی دور هرمنوتیکی، از نظر هایدگر تفسیر با اتکای به پیش زمینه رُخ می دهد، به عبارت دیگر این پیش زمینه، پیش فرض ناگزیر هر نوع تفسیری است.
این پیش زمینه از نخست معین می سازد که چه پرسش هایی باید پرسیده شود و چه تفسیری، تفسیری رضایت بخش است، اما این پیش زمینه را کاملاً نمی توان آشکارا ساخت و مورد چند و چون قرار داد.
حاصل کار هایدگر آن است که تفاسیر ضرورتاً دُوری هستند. هایدگر کاملاً به این نکته آگاه است و می نویسد:
«اگر ما این دور را دور باطل بیانگاریم و بخواهیم از آن اجتناب کنیم و یا حتی آن را نوعی نقص اجتناب ناپذیر متصور شویم، به طور کلی فهم را بد فهمیده ایم».
هایدگر برای حل مسئله معتقد است که «آنچه مهم است این است که از دور خارج نشویم بلکه به شیوه ای صحیح وارد آن شویم».
هایدگر شیوه ورود صحیح به دور را با مقوله «آغازین» توضیح می دهد و به دو معنا از آن صحبت می کند.
الف) گواه آغازین:
مراد هایدگر از این مضمون مستقیم ترین نوع برخورد ما با اشیا است. ما زمانی می فهمیم چکش چیست؟ که خود چکش بزنیم.
گواه آغازین درواقع نسخه هایدگری، شعار مشهور هوسرل «به سوی خود اشیا» است. هایدگر بر آن است که ما باید از به کار بردن مفاهیم عامیانه و روزمره و حتی فلسفی اجتناب کنیم تا بتوانیم به اشیا و امور و متون رخصت دهیم که خود را به ما بنمایانند.
وی می نویسد: «نخستین و آخرین و مهم ترین وظیفه ما آن است که اجازه ندهیم پیش – داشت و پیش – بینی و پیش – درک ما را اوهام و یا برداشت های عامیانه به ما عرضه کنند. ما باید شیوه علمی را با انطباق دادن پیش ساخت ها با خود اشیا قوت بخشیم.
ب) تفسیر آغازین:
مراد هایدگر آن است که تفسیری آغازین است که کامل تر و منسجم تر از سایر تفاسیر باشد. دست آخر باید گفت که از نظر هایدگر معنا در نوعی واقعیت ذهنی (هوسرل – هرش) نهفته نیست بلکه معنا برخاسته از شکلی از زندگی است.
آرای هایدگر همانطور که قبلاً متذکر شدیم در تحول بعدی هرمنوتیک سخت موثر افتاد. از نظر هانس – گئورگ گادامر مفهوم «پیش – ساخت فهم» که وی از آن به تعصب یا پیش داوری یاد می کند، مهم ترین مقوله هرمنوتیک است.
گادامر با استفاده از این مقوله هایدگری به کل سنت عینی گرایی حمله کرد، سنتی که گمان می کرد علم بری از هر نوع پیش داوری است.
توضیح این امر خود کتابی جداگانه می طلبد و تا آنجا که به کار ما مربوط می شود در بخش مربوط به هابرماس در قسمت مناقشه میان گادامر و هابرماس به آن اشاره کرده ایم.
همان گونه که هابرماس نشان داده است نتیجه این نوع هرمنوتیک می تواند به نادیده گرفتن ایدئولوژی و ارتباط مخدوش و ادامه سلطه کمک کند. مابعد مدرنیسم شکل بازیگوشانه همین نوع هرمنوتیک است که از هر نوع داوری عینی گریزان است.
منبع:
اباذری، یوسف (1398)، خرد جامعه شناسی (چاپ سوم)، تهران: طرح نو، ص 239-236.
