علمی تحلیلی

تفاوت های بنیادین منورالفکری و روشنفکری

در ایران معاصر در طی یک فرآیند تاریخی و فکری بغرنج، مدت ها پیش از انقلاب مشروطه، در ابتدا منورالفکری ظهور کرد و مدتی طولانی پس از آن و پس از تجربه مشروطه روشنفکری نیز پیدا شد.

اما برخلاف تصور غلطی که رایج است، روشنفکری به صورت تاریخی و گفتمانی ادامه منورالفکری نبود.

منورالفکری یک «نظام دانایی» ویژه و «شقّ سوم» بود که در اثر تضارب و دیالکتیک امر ایرانی ـ اسلامی و امر مدرن فرنگی پدید آمده بود.

روشنفکری نیز اگر چه شق سومی از «آگاهی» بود، اما به کلی از اوّلی متفاوت بود.

 منورالفکری و روشنفکری از دو جهت به طور اساسی از یکدیگر متفاوت بودند؛ یکی از جهت اپیستمولوژیک و دیگری از جهت تاریخی.

 با به وجود آمدن روشنفکری نظام دانایی که از قبل با منورالفکری در ایران  گشوده شده بود و خود را به موضوع گفتگوی «زمانه‌ی معاصر» تبدیل کرده بود، پس زده شد.

گفتمان روشنفکری از اساس با گفتمان منورالفکری متفاوت و حتی مغایر بود.

روشنفکری که بعد از انقلاب مشروطه مسلط شد، بیشتر مولد نوعی آگاهی شد که می‌توان آن را ایدئولوژیِ سیاسی معاصر نامید؛ مثل چپ روسی و چپ فرانسوی و اسلام سیاسی و روشنفکری دینی و سنت‌گرایی.

همزمان با بسط گفتمان روشنفکری در دوره پسامشروطه، دال‌ها و مفاهیم روشنفکرانه مثل

تقلید و غربزدگی

و خودباختگی و خودباوری

بازگشت به خویشتن و استعمار

استحمار و استکبار و امپریالیسم

طبقه و مبارزه و تجدد‌ستیزی

جای دال‌ها و مفاهیم منورالفکری پیشین مثل ترقی، ملل راقیه، اصلاح امور، مشروطه، قانون اساسی و حکومت قانون، پارلمان و دموکراسی، حقوق انسان و حقوق زن  را فرا گرفت، و اساساً دال‌ها و مفاهیم منورالفکری به عنوان مفاهیم سرمایه‌داری، ضدخلقی، ضدتوده و ضددین تفسیر و تعبیر شدند.

در نتیجه یک نوع ضدگفتمان در برابر گفتمان منورالفکری آغازین شکل گرفت و مسیر تحول ایران را مسدود کرد.

 گفتمان روشنفکری و ایدئولوگ‌ها و کنشگرانش هر آنچه را که ایرانیان و منورالفکران در چندین سده رشته بودند، پنبه کرد و مسیر تحول ایران را به کلی مسدود و منحرف کرد و اهل زمانه را در دام ایدئولوژی‌ها فرو برد.

 اما دهه‌ای پس از انقلاب اسلامی مجدداً دال‌ها و مفاهیم گفتمان منورالفکری با زبان جدیدی در چارچوب گفتمان دموکراسی و حکومت قانون، حقوق بشر و حقوق زنان، تکثرگرایی، برابری، توسعه و رفاه  … احیاء شد، اما این بار بیشتر در فضای فلسفه، هنر، رمان، سینما، تکنولوژی و علوم اجتماعی ظهور کرده است.

دکتر رحیم محمدی

جامعه شناس، استاد دانشگاه، مدیر گروه جامعه شناسی ایران در انجمن جامعه شناسی ایران

نوشته های مشابه

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

دکمه بازگشت به بالا
بستن