علمی توصیفی

روشنفکر کیست؟

الف- امانوئل کانت اعتقاد دارد اگر در جامعه‌ای گزاره غالب این باشد که «فکر نکنید اطاعت کنید» آن جامعه در دوران تاریکی به سر می‌برد و اگر در فردی هم این گزاره غالب باشد آن فرد در دوران کودکی به سر می‌برد.

 گزاره‌ای که یک جامعه را به دوران روشنایی می‌برد و یک فرد را به بلوغ روانی می‌رساند این است که «جرات و شهامت آزاد اندیشی داشته باش». بنابراین از نظر کانت روشنفکر بودن دو ویژگی دارد:

اول علم و آگاهی

دوم شجاعت و شهامت.

ب- کارل مانهایم اعتقاد دارد که تمام شناخت‌ها به ساختارهای اجتماعی وابسته هستند.

از نظر او منافع طبقات و گروه‌های اجتماعی است که نحوه اندیشیدن آنها را تعیین می‌کند.

بنابراین کشیش‌ها شبیه هم فکر می‌کنند، نظامیان شبیه هم و پزشکان شبیه هم.

افکار روشنفکران است که وابسته به شرایط و ساختارهای اجتماعی نیست.

مانهایم روشنفکران را افرادی بی‌طبقه می‌دانست که اندیشه‌هایشان تحت تاثیر منافع طبقاتی نیست.

ج- ادوارد سعید روشنفکر را کسی می‌داند که به نقد «قدرت» و «سنت» می‌پردازد.

روشنفکر این نقد را در انظار عموم انجام می‌دهد.

بنابراین، همه هستی‌اش را موکول به یک تشخیص انتقادی می‌کند.

پس می‌توان برای روشنفکران دو ویژگی قائل شد:

اول این که تفکر نقاد در آنها فعال است. پس گرفتار تفکر عاطفی- عادتی، جو زدگی و تقلید نیستند.

دوم این که این نقدها را با شهامت مطرح می‌کنند و از نگرانی در مورد حاصل عملی کار خویش فاصله گرفته‌اند.

دیدیم که هر فرد دانشمند و تحصیلکرده‌ای روشنفکر محسوب نمی‌شود و هر جامعه‌ای هم که دانشگاه و دانشجو زیاد داشته باشد از دوران تاریکی به عصر خرد نقل مکان نکرده است…

برگرفته از كتاب: “گونه شناسی روشنفکران ایرانی” ، نویسنده: نظام بهرامی کمیل، انتشارات كوير، سال ١٣٩٣.

دکتر نظام بهرامی کمیل

دکترای جامعه شناسی سیاسی از دانشگاه علامه طباطبایی

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

دکمه بازگشت به بالا
بستن