علمی تحلیلی

مناسک عبادی آیینی ماه رمضان: یک امر تمدنی، مدنی، معنوی و اخلاقی

مناسک ماه رمضان که محور آن عمل عبادی فردی گرفتن روزه است و‌ نوعی کنترل غریزه طبیعی و‌ عصیان فرهنگی معنوی در مواجهه با عادت و ‌سنت مستمر خوردن و ‌آشامیدن در یک بازه زمانی است، را صرفاً نمی توان به یک امر عبادی فردی  فروکاست.

بلکه باید مناسک ماه رمضان و‌ شعایر روزه را از وجوه دیگر نیز فراتر از امر عادی روزمره مورد نظر قرار داد، وجوهی که کاملاً جمعی، اجتماعی و فرهنگی است و حتی کردار کارکردن در جامعه بر حسب وظایف شغلی فرد روزه دار را نیز تحت تاثیر قرار می دهد.

 وجه تمدنی ماه رمضان و یک رژیم زیستی بدنی – روحی با تمرین ذهنی و  با پروتکل های آزمون معنوی خاص.

هیچ تمدن دینی مانند «تمدن اسلامی»، از این ظرفیت تمدنی عظیم برخوردار نیست که بتواند در یک بازه زمانی خاص و بر مبنای یک تقویم مذهبی [ماه رمضان] میلیون ها پیرو دین و معتقدان را در یک دیسیپلین خاص مانند سحری و افطاری به صورت منتظم و ‌منظم برای یک بازه زمانی یک ماهه به انجام شعایر سخت و‌ فرایضی که مقید کننده عادات بدنی و محدود ‌کننده رژیم زیستی ژنتیکی خوردن و آشامیدن است، فرا خواند و عادات زیستی خوابیدن و بیدارشدن آنان را تغییر دهد.

حتی پروتکل صحبت کردن، شنیدن، ‌گفتن، ‌دیدن و کار کردن هم در ماه رمضان تابع شئونات دینی و ‌مقررات فقهی خاص روزه داری است .

ماه رمضان بازتولید و آزمون و ‌تمرین «گفتار نیک – کردار نیک – پندار نیک» است .

وجه معنوی ماه رمضان

شعایر و ‌مناسک رمضان صرفاً بدن و‌ بیولوژی را با اعمال مقید کننده روبرو نمی کند، بلکه روح و ‌ذهن را نیز به تجدید امر معنوی و‌ مواجه با یک تجربه زیسته معنویت گرایانه که همراه با روی گردانی از امور دنیوی و روزمره  است، نیز مواجه می کند.

آشنا ترین سبک و ‌نشانگان تجلی این معنویت گرایی را می توان در افزون شدن مناسک عبادی، تلاوت قرآن، قرائت دعاها، کنش زیارت و مانند آن در بازه زمانی روزه داری ملاحظه کرد.

تجربه زیسته معنوی و‌ نوکردن دیانت و ایمانیت در ماه رمضان، بخشی مهم از وجه معنوی روزه داری در این بازه زمانی از تقویم مذهبی است .

وجه اخلاقی ماه رمضان

شعایر و‌ مناسک رمضان،کنش گر روزه دار را به کنشی معنادار و معطوف به دیگری فرا می خواند.

کنش گر روزه دار در بازه کنش روزه داری، حس مسئولیت اخلاقی در‌ قبال دیگران اعم از روزه داران و ناروزه داران را در خود تقویت می کند.

این حس مسئولیت اخلاقی نوعی حس مراقبت از حریم خصوصی دیگران و ‌حس مراقبت از آبروی افراد و‌ حس صدمه نزدن به دیگران را شامل می شود.

هم چنین، حس مسئولیت اخلاقی موجب می شود کنش گر روزه دار بیش از ایام ‌عادی در طول سال رغبت و انگیزه بیشتری برای انجام‌ عمل اخلاقی و ایفای مسئولیت اخلاقی در خود احساس کند .

 وجه‌ مدنی ماه رمضان

کردار روزه داری  از حیث مدنی نیز قابل توجه است.

آشناترین اعمال اجتماعی فرهنگی در ماه رمضان افزایش کمی و‌ کیفی عمل خیرخواهانه کمک به مستمندان و‌ گروه های اجتماعی محروم و‌ حاشیه ای و مردمانی است که در فقر و‌ محرومیت زندگی می کنند.

مناسک اطعام و کمک های حمایتی مالی به گروه های اجتماعی محروم و نابرخوردار از این دست کنش های مدنی در ماه رمضان است .

کرونایی شدن ماه رمضان و‌ مضاعف شدن مقتضیات و شئونات مناسک روزه داری و‌ مخاطرات آن .

در آستانه دومین سال  «ماه رمضان کرونایی شده» کنش گران روزه دار جهان تمدن اسلامی تمرین و آزمون و رژیم رفتاری سخت تری را پیش روی دارند :

✅ عمل و تکلیف به انجام وظیفه و‌ الزام به انجام‌ فریضه دینی روزه داری

✅ مسئولیت اخلاقی دینی در مراقبت از سلامت خود و به خطر نینداختن آن

✅ مسئولیت اخلاقی دینی در حفاظت از جان دیگری و به خطر نینداختن زندگی دیگران

✅ مسئولیت اخلاقی مدنی دینی به انجام وظایف اجتماعی شغلی خود در جامعه بیش تر و بهتر از گذشته .

کنش روزه در نگاه عرفانی قرآنی مولوی

☘ این دهان بستی دهانی باز شد

تا خورنده لقمه های راز شد

☘ چند خوردی چرب و شیرین از طعام

چند روزی امتحان کن در صیام

☘ گر تو ‌این انبان زنان خالی کنی

پر زگوهرهای اجلالی کنی

☘ طفل جان از شیر شیطان باز کن

بعد از آنش با ملک انباز کن

☘ چند گشتی شب ها خواب را اسیر یک شبی بیدار شو دولت بگیر

دکتر سیدمحمود نجاتی حسینی

جامعه شناس، استاد دانشگاه، مدیر گروه «جامعه شناسی دین» انجمن جامعه شناسی ایران

نوشته های مشابه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

دکمه بازگشت به بالا