علمی توصیفی

موسيقی در ایران

تاریخ تمدن و هنر ایران با موسیقی نضج یافت.

موسیقی در ایران باستان سابقه ­ای طولانی دارد و همپای دیگر تمدن­ های کهن خاور نزدیک بالندگی و شکوفایی داشته است (رضائی ­نیا، 1382: 106).

بررسی آثار و شواهد مربوط به موسیقی از نقاشی­ های پیش از تاریخ تا نگاره­ های بناها و ظروف دوره ساسانی نشان می ­دهد که موسیقی در ایران، اعتبار خاص و جایگاه شایسته ­ای داشته است.

به نظر می ­رسد، اجرای موسیقی در صحنه­ های نیایش خدایان و یا مظاهر آن­ها که برای جلب نظر و درخواست یاری صورت می­ گرفت.

هم­چنین نواختن موسیقی در حال تشریفات دینی و یا برای ایجاد فضای روحانی و معنوی به هنگام ستایش، سنتی متداول در ایران باستان بوده، که از هزاره­ های پیش از تاریخ شروع و تا به امروز به اشکال و صور مختلف خودنمایی می ­کند (همان: 115).

موسیقی سنتی ایرانی، شامل دستگاه‌ها، نغمه‌ها و آوازها، از هزاران سال پیش از میلاد مسیح تا به امروز سینه به سینه در متن مردم ایران جریان داشته، و آن­چه دل‌نشین‌تر، ساده‌تر و قابل‌ فهم ­تر بوده ‌است، امروز در دسترس است.

موسیقی ایران به چندین شاخه و زیر شاخه تقسیم می­ شود.

موسیقی ملی ایرانی كه موسيقی علمی است و سهم عمده‌ای فارابی، ابن سينا، صفی الدين ارمُوِی و عبدالقادر مراغه‌ای داشته­ اند.

بین موسیقی عملی و نظری در ایران فاصله و شكافی نیست و به دو نوع كلی تقسیم می­ شود: موسیقی سنتی و موسیقی تلفیق شده با موسیقی غربی؛ و موسیقی سنتی خود به سه بخش مجزا تقسیم می­ شود.

  1) موسیقی اصیل كه گاه به آن «موسیقی ردیف» و «موسیقی هفت دستگاه» می­ گویند.

این موسیقی شامل هفت دستگاه (شور، سه گاه، چهارگاه، همایون، پنجگاه، ماهور، نوا) است.

این موسیقی با سازهای تار، سه تار، كمانچه و … نواخته می ­شود و ممكن است به شكل تك نوازی، همنوازی، تك خوانی، خواندن غزل یا بدون آن صورت گیرد.

موسیقی اصیل ایرانی پیوند بسیار نزدیكی با شعر و ادبیات فارسی دارد.

این موسیقی از نظر ارزش هنری به سه نوع تقسیم می ­شود: نوع عالی، نوع متوسط و نوع كوچه بازاری یا مطربی.

   2) موسیقی بومی یا تقریباً محلی ایرانی

موسیقی محلی محدود‌تر از بومی است، این موسیقی مربوط به روستاها و ایلات و عشایر و قبایل است، مانند موسیقی­ های كردی، آذری، تركمنی، لری، خراسانی و ….

این موسیقی بر اساس ذوق و استعداد افراد عامی و عادی است كه وسیله تسكین آلام و كاهش فشارهای اجتماعی به شمار می­ رفته یا آرزوها و عشق‌ها و ناكامی‌ها و جلوهای گوناگون زندگانی ­های ساده و طبیعی را در خود متبلور كرده آن­چنان مورد پسند واقع شده كه سال­ ها و قرن‌ها استمرار یافته است كه خود به دو نوع موسیقی محلی داخلی و موسیقی محلی مرزی تقسیم می­ شود.

موسیقی بومی و محلی در قلمرو شاخه ­ای از فرهنگ و هنر قرار می­ گیرد كه فولكور كه معنای فرهنگ عامه و مجموعه افكار آداب و رسوم و سنت­ های قومی است، می ­باشد (بینش، 1376: 100 به نقل از فغور مغربی، 1386: 6).

ویژگی­ های موسیقی بومی، ساده و بی­ پیرایه و شفاهی بوده است.

موسیقی بومی جویبار­هایی بوده كه به موسیقی اصیل ریخته است.

3) موسیقی مذهبی

همه دین‌ها و مذاهب در جهان دارای موسیقی خاص خود هستند؛ به طوری كه بسیاری از محققان دین را زادگاه اصلی موسیقی دانسته‌اند و نمونه بارز موسیقی مذهبی در ایران، در موسیقی عاشورایی و نوحه­ خوانی، موسیقی خانقاهی یا موسیقی عرفانی است.

موسیقی نظامی یا موسیقی رزمی در ایران تاریخ طولانی دارد.

تاسیس گروه موسیقی نظامی در سال 1856 م/ 1235 ه. ش در مدرسه دارالفنون که اولین مدرسه به سبک اروپایی جهت آموزش عالی بود، دوران تازه­ای را در تاریخ موسیقی نظامی ایران رقم زد (اختیار، 1390: 138).

کلام پایانی:

تقسیم ­بندی ارائه شده از انواع موسیقی در ایران روایتی از غنای منابع فرهنگی ایران در حوزه­ موسیقی است.

در ایران بیش از 14 قومیت زندگی می­کنند که هر کدام آداب و رسوم و موسیقی خاص خود را دارند (نیلی، 1390: 12).

انواع موسیقی و زیرشاخه ­های مختلف به فراخور سبک، قومیت و موسیقی سنتی و جدید آمیخته به موسیقی غربی، نشان از پتانسیل ویژه­ منابع فرهنگی غنی موسیقی در جامعه­ ایران است.

منابع:

– اختیار، مریم (1390)، هارمونی یا قیل و قال: آموزش موسیقی در دارالفنون، ترجمه صفورا فضل­اللهی، پیام بهارستان، شماره 14، سال 4، صص. 138-155.

– رضائی­ نیا، عباس (1382)، جایگاه موسیقی مذهبی در ایران باستان، هنرهای زیبا، شماره 13، بهار 82، صص106-117.

– فغور مغربی، حمید (1386)، جستاری درباره موسیقی و معیارهای آن در اسلام، نشریه هنرهای زیبا. شماره 31. پاییز.

معصومه اشتیاقی

پژوهشگر اجتماعی و دانشجوی دکترای بررسی مسائل اجتماعی ایران

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

دکمه بازگشت به بالا
بستن